Bup śwjerzy, czyli jak algorytmy kurczą nam język (i umysł)

Gdy popatrzymy na zdjęcie z targu, fonetyczny potworek z tabliczki – „BUP ŚWJERZY” zamiast „bób świeży” – w tradycyjnych warunkach potrafi rozbawić i bywa traktowany jako uroczy przejaw lokalnego autentyzmu. Tradycyjny targ to przecież domena starszego pokolenia, które – choćby z racji wieku – wychowało się w świecie w pełni analogowym, gdzie słowo pisane miało swoją fizyczną wagę, a edukacja opierała się na kontakcie z książką. Kiedy jednak ten sam mechanizm zapisu „dokładnie tak, jak słyszę” przenosi się do sieci, przestaje to być wyłącznie niewinnym błędem, a staje się jaskrawym symptomem głębszego problemu.

Prawdziwy niepokój budzi fakt, że ten uproszczony, niemal plemienny zapis staje się naturalnym środowiskiem dla młodych ludzi. Pokolenie, które nie pamięta świata analogowego i od urodzenia funkcjonuje wyłącznie w przestrzeni wirtualnej, poddawane jest permanentnej tresurze przez algorytmy social mediów. Kultura instant, dominacja krótkich form wideo i komunikacja oparta na emotikonach oraz memach drastycznie kurczą unikalną zdolność skupienia. Młody umysł, zamiast uczyć się precyzji, zaczyna operować językiem zapożyczonym z tik-tokowego feedu – skrótowym, powierzchownym i pozbawionym wewnętrznej dyscypliny.

Perspektywa filozofii języka: Granice świata

Gdyby na tę językową ewolucję spojrzał przedstawiciel filozofii analitycznej, problem zyskałby głęboki, strukturalny wymiar. Ludwig Wittgenstein w swoim Traktacie logiczno-filozoficznym pisał słynne słowa:

„Granice mojego języka oznaczają granice mojego świata”.

Dla filozofów języka struktura naszych wypowiedzi jest bezpośrednim odzwierciedleniem struktury naszego myślenia. Język nie jest tylko przezroczystym narzędziem do opisywania rzeczywistości – on ją aktywnie współtworzy. Kiedy pod wpływem cyfrowego przebodźcowania rezygnujemy z ortografii, gramatyki i semantycznej głębi na rzecz czystej fonetyki, nie tylko upraszczamy zapis. Upraszczamy architekturę ludzkiego umysłu.

O ile błąd na tradycyjnym targu jest tylko jednostkowym potknięciem kogoś ukształtowanego przez kulturę pisma, o tyle masowy regres językowy młodych, wirtualnych generacji oznacza stopniowe zamykanie się w coraz ciaśniejszych granicach poznawczych. Bez precyzyjnego narzędzia, jakim jest bogaty i zdyscyplinowany język, utracimy zdolność do formułowania złożonych, krytycznych sądów. „Bup śwjerzy” z zabawnej anegdoty staje się ponurym symbolem intelektualnego uproszczenia – świata, w którym precyzja myśli przegrywa z najmniejszą linią oporu.

Zbigniew Kozak